Dünyadaki dijital tabanlı ve yapay zekayı kullanan platform ekonomisini yöneten dev teknoloji devlerinin (Uber, Lyft, Grab vb.) küresel hakimiyeti hizmet verenler ve hizmet alanlar noktasında toplum için sorun olmaya başlamıştı. Buna karşı ortaklarının hak ve menfaatini korumak için kooperatifçilik hareketinde emeğin ve teknolojinin demokratikleştiği "Platform Kooperatifçiliği" (Platform Cooperativism) modeli dünya genelinde tabanda etkili olmaya başladı.

Belçika’nın yerel girişimi Uride ve Hindistan’ın ulusal projesi Bharat Taxi, yüksek komisyonlar ve güvencesiz çalışma koşullarıyla anılan dijital ekonomi dünyasında kartların yeniden dağıtıldığını ilan etti.

Küresel platformların sürücülerden kestiği ve bazen %35-40 bandına dayanan yüksek komisyon oranları, sürücülerin geçim sınırının altında kalmasına neden oluyordu. Belçika merkezli Uride, bu döngüyü sürücü ve yolcuyu aynı masaya oturtarak kırıyor. 100 Euro karşılığında kooperatif ortağı olan sürücüler, platforma sadece %10 pay ödeyerek kazançlarını doğrudan artırıyor.

Hindistan’da ise durum çok daha radikal bir boyutta. Hindistan Birlik İşbirliği Bakanı Amit Shah tarafından tanıtılan Bharat Taxi, komisyon sistemini tamamen rafa kaldırdı. Bunun yerine sürücülerin sadece platformun teknik sürdürülebilirliği için günlük cüzi ve sabit bir erişim ücreti ödediği bir yapıya geçildi. Bu model, sürücünün gün içindeki emeğinin tamamının kendi cebinde kalmasını sağlıyor.

Hindistan’ın hamlesi sadece bir mobil uygulama değil, kapsamlı bir sosyal güvenlik paketi olarak öne çıkıyor. "Sarathi" (Sürücü/Rehber) olarak adlandırılan 400 bini aşkın kooperatif üyesi; geleneksel esnek çalışma modellerinde mahrum kaldıkları sağlık sigortası, kaza teminatı ve emeklilik birikimi haklarına kavuşuyor. Kooperatifin elde ettiği toplam kârın %80’i sürücülere katedilen kilometre bazında geri dağıtılırken, %20’lik kısım teknolojik altyapının güncellenmesi ve kooperatif sermayesinin güçlendirilmesi için kullanılıyor.

Konu ile ilgili Hindistan Kooperatifler Bakanı Amid Shah, Bharat Taxi’nin lansmanında kritik bir noktanın altını çizdi: "Bu, devletin taksicilik yapması değil; devletin, sürücülerin kendi kaderini tayin edeceği bir kooperatif yapısına zemin hazırlamasıdır." Hindistan Ulusal Kooperatif Geliştirme Kurumu (NCDC) tarafından desteklenen proje; demiryolları, belediyeler ve diğer kamu kurumlarıyla entegre çalışarak kısa sürede 2 milyon uygulama indirme sayısına ulaştı.

Uzmanlara göre bu başarı, taksi sektörünün ötesine geçmeye aday. Bharat Taxi ve Uride deneyimleri; temizlik hizmetlerinden teknik tamirata, kurye hizmetlerinden profesyonel serbest çalışanlara (freelance) kadar her türlü dijital iş platformu için bir şablon sunuyor.

Özellikle Türkiye gibi kooperatifçilik geleneği olan ancak taksi taşımacılığı konusunda yapısal krizler yaşayan ülkeler için bu modeller "çıkış yolu" olarak değerlendiriliyor. Plaka sahipliği sisteminden ziyade "işletme ve hizmet kalitesi odaklı" bir dijital kooperatif yapısının, hem müşteri memnuniyetini artıracağı hem de sürücülerin ekonomik refahını kalıcı kılacağı öngörülüyor.

Ülkemizde Kurulu mevcut taksi kooperatiflerinin ve konu ile ilgili yetkililerininde dikkate alması gereken bu küresel hareket, dijitalleşmenin sadece büyük sermayeye değil, doğrudan emeğin kendisine hizmet edebileceğinin en somut kanıtı olarak tarihe geçmeye hazırlanıyor.

Kaynak: ICA